Rodzaje gaśnic i ich zastosowanie – poradnik praktyczny

Dobór gaśnicy zależy przede wszystkim od rodzaju materiału, który może ulec zapaleniu – inne urządzenie posłuży do gaszenia drewna, a inne do płonącego oleju kuchennego. Podstawą jest znajomość klas pożarowych oraz typów środków gaśniczych, które realnie wpływają na skuteczność akcji ratunkowej. Zebraliśmy najważniejsze informacje, które pomogą Ci świadomie zabezpieczyć dom, biuro lub zakład pracy.

Podstawy prawne i klasy pożarów

Wymagania dotyczące wyposażenia obiektów w podręczny sprzęt gaśniczy reguluje Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków. Dokument ten precyzuje, że każda jednostka masy środka gaśniczego wynosząca 2 kg (lub 3 dm³) powinna przypadać na każde 100 m² powierzchni strefy pożarowej niechronionej stałym urządzeniem gaśniczym, jeśli obiekt zakwalifikowano do kategorii zagrożenia ludzi ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V. Dla stref o mniejszym ryzyku, niezaliczonych do wyżej wymienionych, wskaźnik ten wynosi jedną jednostkę na 300 m² powierzchni.

Aby skutecznie gasić ogień, wprowadzono kilka głównych klas pożarów. Grupa A obejmuje materiały stałe pochodzenia organicznego, które podczas spalania tworzą żarzące się węgle – mowa tu o drewnie, papierze czy tkaninach. Z kolei grupa B to pożary cieczy palnych i materiałów topiących się, takich jak benzyna, oleje czy tworzywa sztuczne. Klasa C dotyczy gazów, między innymi metanu i propanu.

Do tego dochodzą jeszcze trzy specyficzne grupy. Klasa D przeznaczona jest do gaszenia metali lekkich, na przykład magnezu lub glinu. Grupa F odnosi się do tłuszczów spożywczych w urządzeniach kuchennych. W przeszłości funkcjonowała również klasa E dla urządzeń pod napięciem, lecz obecnie nie jest już formalnie wyodrębniana – zamiast tego producenci umieszczają na etykiecie wyraźną informację o dopuszczalnym zakresie napięcia.

Gaśnice proszkowe – uniwersalne narzędzie pierwszej pomocy

Gaśnice proszkowe stanowią najliczniejszą grupę sprzętu spotykanego w budynkach użyteczności publicznej i firmach. Ich popularność wynika z szerokiego spektrum zastosowań: w zależności od rodzaju proszku można nimi gasić pożary ciał stałych, cieczy oraz gazów. Wewnątrz zbiornika, pod stałym ciśnieniem, znajduje się drobny proszek – węglanowy lub fosforanowy.

Gaśnica proszkowa z wypełnieniem fosforanowym jest odporna na wilgoć i wstrząsy, dzięki czemu nadaje się do zabezpieczania samochodów dostawczych oraz trudniejszych warunków magazynowych.

Proszek węglanowy przeznaczony jest do walki z ogniem klasy B i C, natomiast fosforanowy rozszerza możliwości również o grupę A. Należy pamiętać, że urządzenia te nie są zalecane do gaszenia płonących tłuszczów spożywczych – silny strumień może rozrzucić olej i spowodować oparzenia. Gaśnice o masie 1-2 kg świetnie sprawdzają się jako wyposażenie samochodów osobowych, a warianty 4-6 kg to standard w biurach i na halach produkcyjnych.

Jak działa mechanizm gaśniczy?

Proszek nie tyle schładza płomień, ile reaguje z nim chemicznie, tworząc barierę uniemożliwiającą ponowny zapłon. Po uruchomieniu dźwigni ciśnienie azotu wyrzuca chmurę mikroskopijnych cząstek, które odcinają dostęp tlenu do palącej się powierzchni. Trzeba jednak liczyć się z ograniczeniem widoczności i chwilowymi problemami z oddychaniem w zamkniętym pomieszczeniu, dlatego po akcji zawsze należy je przewietrzyć.

Gaśnice śniegowe – czysta metoda na elektronikę

W miejscach nasyconych sprzętem elektronicznym, takich jak serwerownie czy laboratoria, niezastąpione okazują się gaśnice śniegowe. Ich środkiem roboczym jest skroplony dwutlenek węgla, który podczas uwalniania rozpręża się gwałtownie, schładzając gaszoną powierzchnię do temperatury około -78°C. W efekcie powstaje warstwa suchego lodu, błyskawicznie odcinająca dopływ tlenu bez pozostawiania pyłu czy osadów.

To właśnie brak jakichkolwiek zanieczyszczeń stanowi największą zaletę przy zabezpieczaniu komputerów, central telefonicznych czy maszyn precyzyjnych. Gaśnica ta radzi sobie znakomicie z pożarami klasy B, ale jej przeznaczenie rozciąga się także na gazowe grupy C. Ze względu na ekstremalnie niską temperaturę wylotową absolutnie nie wolno jej używać do gaszenia odzieży na człowieku – kontakt skóry z tak zimną substancją grozi poważnymi odmrożeniami.

Ciśnienie wewnątrz zbiornika gaśnicy śniegowej bywa dziesięciokrotnie wyższe niż w standardowej proszkowej i przy nagrzaniu może osiągnąć nawet 200 barów, dlatego korpusy przechodzą rygorystyczne testy wytrzymałościowe.

W codziennej eksploatacji trzeba pamiętać o mocnym chwycie za uchwyt – część modeli generuje silny odrzut, który może zaskoczyć osobę nieprzygotowaną. Mimo to w warsztatach lakierniczych, zakładach energetycznych i sklepach z elektroniką sprzęt na CO2 pozostaje pierwszym wyborem.

Gaśnice wodne, pianowe i mgłowe

Rodzina urządzeń opartych na wodzie jest bardzo różnorodna. Klasyczna gaśnica wodna wykorzystuje wodę demineralizowaną, która pod ciśnieniem azotu tworzy zwartą strugę. Gasi głównie ciała stałe z grupy A – drewno, papier, tekstylia. Natomiast wersja mgłowa, wyposażona w specjalną dyszę rozpylającą, rozbija wodę na bardzo drobne kropelki, co zwiększa szybkość odbierania ciepła i pozwala bezpiecznie operować w pobliżu urządzeń elektrycznych do 1000 V.

Jest to zarazem jedyny wariant, który można bez obaw stosować do tłumienia płonącej odzieży na człowieku. Gaśnice wodne mgłowe znajdują zastosowanie w przedszkolach, muzeach i archiwach, gdzie zależy nam na minimalnych stratach wtórnych po akcji ratowniczej.

Piana i płyn – skuteczność w kuchni i warsztacie

Gaśnice pianowe bazują na wodnym roztworze środka pianotwórczego, który po uwolnieniu tworzy szczelną warstwę odcinającą tlen. Takie modele świetnie radzą sobie z pożarami klasy A i B, a po wzbogaceniu o dodatek chemiczny – również F, czyli tłuszczami spożywczymi. W praktyce oznacza to, że jednym urządzeniem można ugasić palące się drewno, rozlane paliwo oraz olej na patelni.

Dla gastronomii dedykowane są gaśnice płynowe ABF, których środek reaguje z gorącym tłuszczem, tworząc warstwę mydlaną i zapobiegając ponownemu zapłonowi. W porównaniu z proszkowymi, sprzątanie po użyciu piany jest dużo prostsze i mniej inwazyjne dla otoczenia. Dodatkowym atutem jest możliwość przerwania wypływu środka w dowolnym momencie.

Systematyka oznaczeń na etykiecie

Każda gaśnica dopuszczona do obrotu w Polsce musi posiadać czytelną etykietę, która w skondensowany sposób informuje o jej właściwościach. Oprócz piktogramów informujących o klasach pożaru, znajdują się tam także kody literowe opisujące konstrukcję urządzenia.

Oznaczenia budowy są proste: GP to gaśnica proszkowa, GS – śniegowa, GW – pianowa, GWM – wodna mgłowa, a GWG – gastronomiczna. Dla większych jednostek przewoźnych używa się symboli AP (agregat proszkowy) i AS (agregat śniegowy). Litera X przy symbolu informuje, że gaz napędowy znajduje się w tym samym zbiorniku co środek gaśniczy, natomiast Z wskazuje na osobny nabój z dwutlenkiem węgla.

Stan naładowania w gaśnicach typu X kontroluje się dzięki manometrowi, którego wskazówka musi spoczywać w zielonym polu – zazwyczaj odpowiada to przedziałowi 7-15 barów. Gaśnice typu Z manometru nie mają, a procedura ich uruchomienia wymaga zbicia naboju i odczekania kilku sekund, co czyni je mniej intuicyjnymi. Współcześnie konstrukcje typu Z są wypierane przez nowocześniejsze odpowiedniki X, zapewniające natychmiastową gotowość po naciśnięciu dźwigni.

Jak czytać piktogramy klas pożarowych?

Symbole na korpusie gaśnicy są ujednolicone i intuicyjne. Litera A na zielonym tle przedstawia ognisko z polanem, B – palący się kanister z cieczą, C – płomień nad zaworem gazowym, D – metalową płytkę, a F – płonącą patelnię. Przekreślony piktogram oznacza zakaz stosowania danego środka do tej grupy. Obok symboli często podawana jest liczba określająca skuteczność – im wyższa, tym większy obszar pożaru testowego urządzenie było w stanie opanować.

Jak dobrać sprzęt do konkretnych potrzeb?

Analizę warto rozpocząć od spisu materiałów występujących w chronionej przestrzeni. W domu jednorodzinnym głównym zagrożeniem są ciała stałe (meble, zasłony), ciecze (olej spożywczy) i urządzenia elektryczne. Tutaj sprawdzi się kompaktowa gaśnica proszkowa ABC o masie 2-4 kg, uzupełniona w kuchni małą gaśnicą płynową do tłuszczów oraz kocem gaśniczym o typowym rozmiarze 1,4 m x 1,8 m.

W biurze kluczowe znaczenie ma ochrona sprzętu komputerowego, dlatego obok gaśnicy proszkowej powinna znaleźć się jednostka śniegowa CO2, która nie uszkodzi elektroniki. Hale produkcyjne i magazyny, gdzie przechowuje się łatwopalne rozpuszczalniki, wymagają z kolei sprzętu o dużej masie środka, często w formie agregatów przewoźnych z 25 kg proszku. Na stacjach paliw i w zakładach przerobu drewna ten właśnie wariant umożliwia prowadzenie długotrwałej akcji bez konieczności szukania kolejnego urządzenia.

W obiektach gastronomicznych nie warto ryzykować zakupu samej proszkówki – jej użycie w kuchni może rozprzestrzenić płonący olej. Zdecydowanie lepiej postawić na dedykowany model pianowy lub płynowy z certyfikatem do grupy F. Poniższa tabela pomaga zestawić najpopularniejsze typy gaśnic z klasami pożarów, do których są przeznaczone:

Niezależnie od wyboru, wszystkie urządzenia muszą posiadać certyfikat zgodności wydany przez CNBOP – Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej. Regularne przeglądy techniczne oraz szkolenia z obsługi to elementy, których nie można pomijać, ponieważ nawet najlepiej dopasowany sprzęt na nic się zda, jeśli w decydującej chwili nikt nie będzie potrafił go uruchomić.